Συνέχεια μιας προσπάθειας για τις απαρχές του ιδιοκτησιακού καθεστώτος των χωριών μας.
Του Χρήστου Ντάλλα
Πριν μερικά χρόνια, με αφορμή την έναρξη του Εθνικού Κτηματολογίου, έκανα μια..... προσπάθεια για τις ρίζες του κτηματολογίου στην ορεινή Άρτα. Σε προηγούμενο δημοσίευμα περιγράφονται οι μεγάλες δυσκολίες εύρεσης στοιχείων επειδή οι πηγές για το ιδιοκτησιακό καθεστώς του χωριού είναι ουσιαστικά ανύπαρκτες. Το αρχείο του υποθηκοφυλακείου Βουργαρελίου, απ’ όπου θα μπορούσε να βρεθεί η αρχή του ιδιοκτησιακού καθεστώτος της περιοχής, έχει καεί δυο φορές, μια φορά από τους Γερμανούς και άλλη στον εμφύλιο. Τα γραφεία των Κοινοτήτων που αναζητήσαμε έχουν επίσης καεί από τους Γερμανούς. Μια ελπίδα που είχαμε στο Κτηματολόγιο διαψεύσθηκε επειδή όσοι κατέθεσαν τίτλους αναφέρονταν σε χρησικτησία χωρίς να αναφέρονται στους προηγούμενους και προ-προηγούμενους πωλητές. Περίπου ανύπαρκτα τα χαρτιά που να μαρτυρούν το ιδιοκτησιακό καθεστώς πριν το 1900.
Οι εξαγορές των τσιφλικιών στο δήμο Θεοδωρίας
Στο προηγούμενο δημοσίευμα αναφέρονται οι προσπάθειες για εξαγορά των τσιφλικιών.
Από τους δήμους που δημιουργήθηκαν αμέσως μετά την προσάρτηση το 1881, ο Δήμος Θεοδωρίας (περίπου ο Καποδιστριακός Δήμος Αθαμανίας) περιλάμβανε 9 οικισμούς – τσιφλίκια, οι οποίοι στη συνέχεια αποτέλεσαν τις αντίστοιχες κοινότητες. Οι κοινότητες αυτές εντάχθηκαν σαν κοινοτικά διαμερίσματα παλαιότερα στον καποδιστριακό Δήμο Αθαμανίας και τώρα στον καλλικρατικό Δήμο Κεντρικών Τζουμέρκων.
Λίγα στοιχεία για την εξαγορά των τσιφλικιών βρέθηκαν στα βιβλία του Γ. Οικονομίδη δημάρχου Θεοδωρίας αμέσως μετά το 1881 για 17 χρόνια. Στο βιβλίο του που γράφτηκε το 1917 αναφέρεται στον αγώνα του για την εξαγορά του Βουργαρελίου από τον Κ. Καραπάνο.
Πολύ περιληπτικά ο Γ. Οικονομίδης αναφέρεται και στις εξαγορές των άλλων χωριών ως εξής: (Οι τσιφλικούχοι είναι από το βιβλίο ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ που εκδόθηκε το 1981 από την Αγροτική Τράπεζα).
Το χωριό Λειψίστα (Αθαμάνιο) εξαγοράστηκε κατά τα 3/4. Τσιφλικούχος: Καραπάνος
Το χωριό Μηγερι (Τετράκωμο) κατά τα 2/3. Τσιφλικούχος: Αβραάμ πασάς Καρακεχαγιάς.
Το χωριό Θεοδώριανα, το οποίο ήταν ιδιόκτητο, περιήλθε σε αδιέξοδο εξαιτίας της αγοράς του λειβαδιού «Κωστηλάτα», κατά 4/5.
Το χωριό Χόσεψη (Κυψέλη) κατά τα 3/4. Τσιφλικούχος: Κ. Καραπάνος.
Το χωριό Μπούγα (Ανεμοράχη) κατά τα 2/3.Τσιφλικούχος: Αβραάμ πασάς Καρακεχαγιάς.
Στο χωριό Καλεντίνη, πέτυχε μεν η πολιτική της εξαγοράς όπως στα άλλα χωριά, αλλά η ιδιορρυθμία και επίμονη δυστροπία των κατοίκων του διέλυσαν την αγοραπωλησία. Τσιφλικούχος: Λιαμπέης,
Τα χωριά Πιστιανά και Νησίστα, για τα οποία ενδιαφερόμαστε στο επόμενο κεφάλαιο, κατά 3/4.
Πιστιανά: Τσιφλικούχος: Μετκόμπεης, Νησίστα: Τσιφλικούχος: Νετζήμπεης.
Οι εξαγορές των χωριών Πιστιανά και Νησίστα
Οι περιοχές των χωριών Πιστιανά και Νησίστα έχουν ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή πριν το 1881 εκτείνονταν εκατέρωθεν του Άραχθου. Με την προσάρτηση της ανατολικής όχθης του ποταμού το 1881, τα τμήματα που πέρασαν στο ελληνικό έδαφος ονομάστηκαν Πιστιανά και Νησίστα αντίστοιχα. Αργότερα με την απελευθέρωση της Δυτικής Όχθης το 1912, τα υπόλοιπα των χωριών που απελευθερώθηκαν ονομάστηκα Πιστιανά Νέας Ελλάδας (σήμερα Πιστιανά) και Νησίστα Νέας Ελλάδας (σήμερα Ροδαυγή), ενώ της απέναντι όχθης που είχαν απελευθερωθεί νωρίτερα ονομάστηκαν Πιστιανά Παλαιάς Ελλάδας (σήμερα Δίστρατο) και Νησίστα Νέας Ελλάδας (σήμερα Κεντρικό).
Α. ΠΙΣΤΙΑΝΑ (Δίστρατο)
Αγορά Τραπεζακίου
Στο προηγούμενο δημοσίευμα παρουσιάσαμε δικαστική απόφαση του 1882 απ’ όπου προκύπτει η αγορά του Τραπεζακίου ίσως και άλλων παραποτάμιων εκτάσεων.
Ξεχασμένη στο βάθος μιας κασέλας (σεντουκιού) της Μ. Βόβλα (1892-1991) βρέθηκε μια δικαστική απόφαση επί αγωγής «Εν ονόματι του Βασιλέως των Ελλήνων Γεωργίου του Α΄, Αρθ. 70/7-10-1882».Ενάγων κάποιος Βελίκος Αυλάν Τσαους Καστρινός, ιδιοκτήτης ή πληρεξούσιος, και εναγόμενοι ένδεκα κάτοικοι Πιστιανών επαρχίας Τζουμέρκων. (Αναγνώστης Κοντός, Νικόλαος Σιαφαρίκας, Βασίλειος Πρέντζας, Σπύρος Μήτσος, Χρήστος Αθανασίου, Βασίλειος Γιαννάκης, Βαγγέλης Μήτσος, Αθανάσιος Βόβλας, Δημήτριος Αποστόλης και Χρήστος Τσαρακλής). Αντικείμενο της διαφοράς η πληρωμή γραμματίου 50 οθωμανικών λιρών από Φεβρουάριο 1880. Οι κάτοικοι αυτοί, πρόγονοι σημερινών κατοίκων του Διστράτου κυρίως του Τραπεζακίου, όφειλαν το χρέος προφανώς από αγορά τμήματος του χωριού. (Οι Τούρκοι πριν το 1881 πουλούσαν τις ιδιοκτησίες που σε λίγο θα βρίσκονταν σε ελληνικό έδαφος). Κάποιοι από τους οφειλέτες (Αν. Κοντός, Νικ. Σιαφαρίκας και Χρ. Τσαρακλής) είχαν περιουσίες και στην απέναντι επί του οθωμανικού περιοχή, η οποία αποτέλεσε εγγύηση για πληρωμή του χρέους.
Έτσι, βρέθηκε η αρχή των ιδιοκτησιών, για το Τραπεζάκι και κάποιων άλλων παραποτάμιων εκτάσεων. Το υπόλοιπο χωριό πρέπει να ανήκε στο τσιφλίκι του Μετκόμπεη, το οποίο εξαγοράστηκε αργότερα.
Η ΕΞΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΔΙΣΤΡΑΤΟΥ
Σημαντικά στοιχεία για την εξαγορά του χωριού αντλούμε από την έρευνα της Αναστ. Καρρά «Στοιχεία για την εξαγορά των χωριών Δίστρατο και Κεντρικό Άρτας» που παρουσιάζουμε παρακάτω.
Ανάθεση της φύλαξης του χωριού στον Μετκόμπεη
Για να κατανοήσουμε την εξαγορά του χωριού θα πρέπει να σχολιάσουμε πρώτα το ιδιοκτησιακό καθεστώς, όπως αυτό είχε διαμορφωθεί για όλη την περιοχή των Πιστιανών και από τις δυο πλευρές του Αράχθου.
Στα ύστερα χρόνια της οθωμανικής κατοχής, οι κάτοικοι των Πιστιανών είχαν αναθέσει την φύλαξη του χωριού τους στον Μέτκο –μπέη ή Μετκόμπεη. Και τούτο διότι οι κάτοικοι υπέφεραν από τις εξορμήσεις Αλβανών ληστών, που λυμαίνονταν την περιοχή. Ήταν μια συνήθης πρακτική, τα αυτοκέφαλα χωριά της Ηπείρου, για να προφυλαχτούν από τις αρπαγές που διέπρατταν κατά καιρούς αλβανικά στίφη, να καταφεύγουν σε διάφορους πρόκριτους είτε στα Γιάννενα ή αλλού, στους οποίους ανέθεταν την προστασία των χωριών τους δίνοντάς τους γι’ αυτό «…ή εις είδος πρόβατα ή βούτυρον ή έτερον τοιούτων ή μέρος τε εκ των καρπών (όπερ και συνηθέστερον), το δε τοιούτον δικαίωμα εκαλείτο “αγαλίκι”».
Πιο συγκεκριμένα, όσο αφορά το χωριό Πιστιανά κατά τη διαπραγμάτευση της εξαγοράς του, μετά την απελευθέρωση το 1913, διαβάζουμε σχετικά :«Το χωρίον Πιστιανά, διαφυγόν τας αθρόας διαρπαγάς του Αλή -πασά, παρέμεινεν αυτοκέφαλον (καριέ), ήτοι ιδιόκτητον, ανήκον εις τους ιδίους κατοίκους μέχρι του έτους 1852, παραμένει δε εισέτι εγγεγραμμένον ως τοιούτον εν τω Αυτοκρατορικώ κτηματολογίω Κωνσταντινουπόλεως. Αλλά, ως συνήθως έπραττον και άλλα αυτοκέφαλα χωριά κατά περιόδους οσάκις η Ήπειρος ετρομοκρατείτο υπό ληστών Αλβανών, το χωρίον Πιστιανά εν έτει 1852 επεζήτησε την προστασίαν του εν Ιωαννίνοις ισχύοντων τότε Μετκόμπεη, όστις και ανέλαβε την φύλαξη του χωριού επί τη υποσχέση των κατοίκων όπως παρέχωσιν εις αυτόν ως δώρον (αγαλίκιον) 10 τοις εκατόν επί της εσοδείας κ.λ.π. και συνήφθη ιδιωτικόν σύμφωνον από 1 Ιουλίου 1852. Το ούτως υποσχεθέν μίσθωμα φυλάξεως κατεβάλλετο μέχρι του έτους 1862 οπότε ο Μέτκο –μπέης επεζήτησε να μετατρέψη το αγαλίκιον εις ίμορον, αυξανόμενον εις 30 τοις εκατόν και ήγειρε μάλιστα δίκην παραταθείσαν μέχρι του έτους 1880, χωρίς ουδέν να επιτύχη. Τότε απελπισθείς ο Μέτκο –μπέης συνήψε δάνειον 620 λιρών παρά του Μουσταφά Δερβέναγα, όστις αποκτήσας κατά τον Τουρκικόν Νόμον υποθηκικόν δικαίωμα ισοδυναμούν προς αγοραπωλησίαν επί εξωνήσει, μετά σχετικήν διαδικασίαν εικονικώς διεξαχθείσαν, κατέλαβε το χωρίον κατά το έτος 1890…….»(ΓΑΚ, Κ.Υ.). Με άλλα λόγια, ο Μέτκο –μπέης, προσπαθώντας να ανταπεξέλθει στις υποχρεώσεις του,είχε πάρει δάνεια από διάφορους αγάδες των Ιωαννίνων, τα οποία στη συνέχεια δεν μπορούσε να αποπληρώσει…..
Κατάσχεση του χωριού για χρέη του Μετκόμπεη
Όσο αφορά το απέναντι του Αράχθου ελεύθερο πλέον έδαφος, όπου είχαν μετοικήσει κάτοικοι από το χωριό Πιστιανά (Δίστρατο) και σύμφωνα με τα στοιχεία που αναγράφονται στη συνέχεια, οφειλέτης ήταν ο γιός του Μετκόβεη, ήτοι ο Μουσταφά Βέης Ιωαννίτης, και επισπεύδων ο Μουσταφά Αγάς Ιωαννίτης, γιός του Ιβραχήμ Αγά Μαλιόκου, ο οποίος είχε δανείσει τον Μετκόμπεη οκτακόσιες (800) οθωμανικές λίρες «μετά του τόκου αυτών προς 10 τοις εκατό κατ’ έτος από την ημέρα συνομολογήσεως του χρέους μέχρι εξωφλήσεως», ποσό που τελικά ανέρχονταν σε 1391 οθωμανικές λίρες ή σε 34.775 δραχμές αντίστοιχα. Μη μπορώντας ο Μουσταφά Αγάς Ιωαννίτης να πάρει πίσω από τον Μουσταφά Μπέη τα χρήματα που του είχε δανείσει μαζί με τους τόκους, προέβη σε κατάσχεση και πλειστηριασμό του χωριού.
Έκθεσις αναγκαστικής κατασχέσεως ακινήτου (Αριθμ. Ευρ. 221)
Εν τω χωρίω Πεστιανά του Δήμου Θεοδωρίας της Επαρχίας Τσουμέρκων.
Σήμερον την 17ην του μηνός Απριλίου του 1884, ημέραν της εβδομάδος Τρίτην και ώραν 4μ.μ. ο υποφαινόμενος παρά τοις εν Άρτη Πρωτοδίκαις δικαστικός κλητήρ Αντώνιος Δεσύλας. Λαβών υπ’ όψιν την παρά του άρθρου 870 της Πολιτικής Δικονομίας απαιτουμένην παραγγελίαν και πληρεξουσιότητα παρά του κυρ. Κωνσταντίνου Μηλιώτη δικηγόρου πληρεξουσίου του επισπεύδοντος δανειστού Μουσταφά Αγά Ιωαννίτου, υιού του Ιμβραχήμ Αγά Μαλιόκου, κατοίκου Ιωαννίνων. Δυνάμει και προς εκτέλεσιν του υπ’ αριθμ. 13 και υπ’ αιθμ. 71 και από 28 Φεβρουαρίου του 1876 (1291 και 17 Σεφέρ 1232 επισήμου χρεωστικού εγγράφου υποθήκης του εθνικού Αυτοκρατορικού Αρχείου της Ρουμανίας της Υποδιοικήσεως Άρτης, μεταφρασθέντος εκ του Οθωμανικού Ελληνιστή την 9ην Δεκεμβρίου 1882 παρά του Διερμηνέως των εν Άρτη Πρωτοδικών Κίμωνος Γκίκα την 10ην Δεκεμβρίου 1882 φέρων παρά πόδας την αριθμ. 34 του έτους 1883 απογράφου εκτελεστού εξ ου προκύπτει ότι ο οφειλέτης Μουσταφά Βέης Ιωαννίτης, υιός του Μετκόβεη, κάτοικος Ιωαννίνων, διά του ανωτέρω χρεωστικού συμβολαίου υποθήκης, υποθήκευσεν προς τον επισπεύδοντα Μουσταφά Αγάν Ιωαννίτην, υιόν του Ιβραχήμ Αγά Μαλιόκου ως εις την κυριότητα και κατοχήν του δυνάμει επισήμου εγγράφου (ήτοι Ταπίων) και υπό τους εν των ειρημένω εγγράφω υποθήκης όρους, τω απέναντι του Ποταμού Αράχθου κείμενον χωρίον Πεστιανά της Επαρχίας Τζουμέρκων αποτελούν είδη μέρος του Δήμου Θεοδωρίας περί ασφάλειαν λιρών Οθωμανικών οκτακοσίων (800) μετά του τόκου αυτών προς 10 τοις εκατό κατ’ έτος από την ημέρα συνομολογήσεως του χρέους μέχρι εξωφλήσεως.
Πλειστηριασμός του χωριού Πιστιανά (1884)
(Λήξη του πλειστηριασμού δια σκηπανίου!)
Τα στοιχεία που αφορούν τον πλειστηριασμό του χωριού τα αντλούμε από την δημοσίευσή του στην εφημερίδα «ΑΡΤΑ», στις 9 Απριλίου 1884. Η ακριβής ανακοίνωση του πλειστηριασμού έχει ως εξής :
Α’ Δηλοποίησις Αναγκαστικού Πλειστηριασμού
“Ο Παρά τοις εν Άρτη Πρωτοδίκαις Δικαστικός Κλητήρ Αντώνιος Δεσύλας Δηλοποιώ
Ότι το εν τη παρά πόδας προσαρτημένη υπό χρονολογίαν 17 Απριλίου ε.ε. και υπ’ αριθ. 221 κατασχετηρίω εκθέσει, περιγραφόμενον ακίνητον Κτήμα (Τσεφλίκιον) του χωρίου Πεστιανά της επαρχίας Τζουμέρκων του Δήμου Θεοδωρίας του οφειλέτου Μουσταφά βέη Ιωαννίτου Υιού του Ιβραχήμ αγά Μαλιόκου κατοίκου Ιωαννίνων, και περιγραφομένου εν τη παρά πόδας προσαρτημένει εκθέσει αναγκαστικής κατασχέσεως ως ανωτέρω είρηται, θέλει πληστειριασθή εν Άρτη κατά την ιδιοτικήν συμφωνίαν του οφειλέτου και του επισπεύδοντος την 17 Ιουνίου 1884 ημέραν Κυριακήν μετά την Θείαν λειτουργίαν περί την ώραν 10 Π.Μ. μέχρι της 12 της Μεσημβρίας, εν τω συνήθη των πλειστηριασμών τόπον έξωθεν του Καφενείου Αποστόλου Καρατσινού, ενώπιον του συμβολαιογράφου Κωσταντίνου Ι. Βάλλα, κολυομένου δε παρά του νομίμου εκπροσώπου αυτού, διδομένου σημείου της λήξεως του πλειστηριασμού διά σκηπανίου ή κώδωνος παρά του δημοσίου Κήρυκος. Ως πρώτη προσφοράν ήτις θέλει χρησιμεύση προς έναρξιν του πλειστηριασμού προτείνομεν εκ μέρους του πληρεξούσιου του επισπεύδοντος δραχμάς Νέας 30,000 τριάκοντα χιλιάδας. Παρακαλούνται δε οι επιθυμούντες να γίνωσι αγορασταί να εμφανισθώσι κατά την ημέραν ταύτην εν τω ειρημένω τόπω του Πλειστηριασμού να πλειοδοτήσωσι.
Ο τελευταίος πλειοδότης οφείλει να παρακαταθέσει αμέσως επί του Πλειστηριασμού υπάλληλον τω παρ’ αυτού προσφερθέν ποσόν εις χρήματα χρυσά ή αργυρά ή τραπεζικά γραμμάτια της Τραπέζης Ηπειροθεσσαλίας.
Εν ή περιπτώσει όπου ο τελευταίος πλειοδότης δεν παρακαταθέσει το παρ’ αυτού προσφερθέν τίμημα του κατασχεθέντος κτήματος θέλει εκτεθή εις αναπλειστηριασμόν και θέλει είναι υπόλογος διά πάσαν απαντηθησομένην δαπάνηνκαι ζημίαν.
Η παρούσα θέλει τοιχοκολληθή όπου ο νόμος διατάσσει και θέλει δημοσιευθή δις διά της εν Άρτη εκδιδομένης εφημερίδος «Άραχθος».”
Εν Άρτη τη 20 Απριλίου 1884
Ο δικαστικός κλητήρ,Αντώνιος Δεσύλας
Περιγραφή του χωριού στο έγγραφο του πλειστηριασμού
Στην έκθεση του πλειστηριασμού που δημοσιεύτηκε, περιλαμβάνονται και σημαντικά στοιχεία που αφορούν την λεπτομερή περιγραφή του χωριού Πιστιανά Π.Ε., όπως τα σύνορά του, η συνολική έκταση του χωριού, οι καλλιεργήσιμες ή μη εκτάσεις, τα βοσκοτόπια, τα βακούφια, ο αριθμός των οικογενειών που εγκαταστάθηκαν εκεί και ο τόπος προέλευσής των, αναλυτική περιγραφή των σπιτιών, κ.τ.λ..
Όρια και καλλιέργειες
Το ανωτέρω χωρίον ανήκει εις την επαρχίαν Τζουμέρκων, αποτελών μέρος του Δήμου Θεοδωρίας έχων έκτασι εκ του Ανατολικού μέρους μέχρι του Δυτικού ώρας 4 τέσσαρας, καθώς επίσης και εκ Αρκτικού μέρους μέχρι του Ανταρκτικού ετέρας ώρας τέσσαρας 4.
Συνορεύει Ανατολικώς με το όριον του χωρίου Μπούγας ονομαζόμενον Παπύρη και Μπούκουρι και με τον ποταμόν Σαραντάπορον όριον του χωρίου Λουψίστας, Δυτικώς και κυρίως με ποταμόν Άραχτον, Αρκτικώς με τα όρια του χωρίου Νησίστας , Βρύση και Ντερέση, Ανταρκτικώς με τα όρια του χωριού Καλυνδίνης, Παλαιοκάτουνου ονομαζόμενον κτλ.
Άπασα η έκτασις των γαιών του ειρημένου χωρίου εκτιμήθη παρ’ εμού και του Δημαρχικού Παρέδρου, ότι είναι άνω των 15,000 δεκαπέντε χιλιάδων στρεμμάτων, εξ αυτών εισί νυν καλλιεργημέναι γαίαι ως έγγιστα στρέμματα 800 οκτακόσσια, ακαλιέργηται ήτοι χέρισα άνω των τεσσάρων χιλιάδων στρεμμάτων 4,000, τα δε λοιπά μέρη άπαντα λογκόδες και προς χρήσιν ζωοβοσκής.
Κάτοικοι και σπίτια
(Ειδική αναφορά στα Τζαμακέϊκα)
Εις άπασαν ταύτην την περιφέρειαν των γαιών του χωριού, εισί κάτοικοι τεσσαράκοντα οκτώ οικογένειαι, οικίαι είναι τεσσαράκοντα οκτώ, εξ αυτών αι μεν επτά είναι λιθόκτησται αι δε λοιπαί είναι καλύβαι ξύλιναι με χόρτον στεγασμέναι προς κατοικίαν των ζευγητών, αι κατοικίαι αύται εκάστη έχει τα παραρτήματα αυτής ήτοι αχερώνα και αλωνοτόπια και περιοχή αυτών ήτοι (γιούρτια) κείμενα άπαντα επί εδαφών γης άνω των διακοσσίων στρεμμάτων. Εντός του ιδίου χωρίου είναι Ναΐσκος της Αγίας Τριάδος λιθόκτηστος. Εκ των ανωτέρω οικογενειών αι μεν τριάκοντα επτά είναι Πεστιανίται, αι σε ένδεκα οικογένειαι είναι Σχορετζανίτες, αι λεγόμεναι των Τζαμακέων καθώς και από τας οικίας αι 6 είναι αυτών των Τζαμακέων, εξ ων αι μεν τρεις είναι λιθόκτησται, επίσης δε εκ των οικιών τρεις οικίαι ονομάζονται (Βακούφικαι) ήτο εκκλησιαστικαί του Μοναστηρίου της Παναγίας του χωρίου Θεοδώριανα.
Εκ των γαιών των καλλιεργημένων χωραφίων, είναι στρέμματα εσπαρμένα και χέρισα ως έγγιστα πεντήκοντα ονομαζόμενα Βακούφικα εκκλησιαστικά εντός του χωρίου Εκκλησίας Αγίας Τριάδος. Επίσης δε είναι εκτεταμένον μέρος γης προς ζωοβοσκήν και χωράφια χέρισα και καλλιεργημένα άνω των τριών χιλιάδων στρεμμάτων, τα οποία ονομάζονται Τζαμακαίικα και τα οποία καλιεργούσι σήμερον αι οικογένειαι των Τζαμάκων ήτοι Σχορεστανίτων, και βόσκουσι τα ζώα των εις τας ζωοβοσκάς. Έχουσι δε καλλιεργημένα χωράφια ως έγγιστα στρέμματα εκατόν 100. Αι δε έτεραι τρεις οικογένειαι αίτινες κατοικούσι εις τας εκκλησιαστικάς κατοικίας του Μοναστηρίου Παναγίας των Θεοδωριάνων, νέμονται και ούτοι μέρος εκτεταμένης γης άνω των 150 εκατόν πεντήκοντα στρεμμάτων, μέρος προς ζωοβοσκήν και μέρος καλλιεργούσι ως έγγιστα 50 πεντήκοντα. Άπασαι δε αι γαίαι αι ονομαζόμεναι Βακούφικαι και Τζαμακαίων, ενάγονται εις τον αριθμόν του ποσού των γαιών των 15,000 στρεμμάτων απάσης της περιφέρειας των χωρίων.
Εκτίμηση της αξίας
(Εκτίμηση της αξίας του χωριού 60.000 δραχμές)
Το ανωτέρω χωρίον Πιστιανά του ειρημένου Δήμου Θεοδωρίας της επαρχίας Τζουμέρκων, μεθ’ άπασης της περιφέρειας αυτού ήτοι των γαιών αυτού βοσκησίμων, καλλιεργησίμων και καλλιεργημένων, των οικιών και παραρτημάτων αυτών (Γιβατρίων), αλωνοτοπίων και αχυρόνων κτλ. εκτιμήθη παρά του Δημαρχικού Παρέδρου του ειρημένου Δήμου Θεοδωρίας Αναγνώστου Παππά και εμού του κλητήρος διά δραχμάς εξήκοντα, αρθ. 60 χιλιάδας ως εκ των παραγόντων εισοδημάτων, ήτοι ενικοίων Κισλάδων και Γεώμερου εκ των παραχθέντων καρπών.
Ως πρώτη δε προσφοράν ήτοι θέλει χρησιμεύσει προς έναρξιν του πλειστηριασμού, προτείνω εκ μέρους του πληρεξουσίου επισπεύδοντος Μουσταφά Αγά Ιωαννίτου, υιού Ιμβραχήμ Αγά Μαλιόκου, κυρ. Κωνσταντίνου Μελιώτα το ήμισυ ήτοι δρχ. χιλιάδας τριάκοντα αρθ. 30.000.Ο πλειστηριασμός γεγήνηται εν τη πόλει Άρτης ενώπιον Συμβολαιογράφου Άρτης και εις τον συνήθη τόπον των πλειστηριασμών Κωνσταντίνου Βάλλα, κατά την μετά του επισπεύδοντος και του οφειλέτου ιδιωτικήν συμφωνίαν.
Παρά τις προσπάθειες μας, δεν κατέστη δυνατόν να βρεθεί το συμβόλαιο εξαγοράς του χωριού καθώς το αρχείο του Κ. Βάλλα προς το παρόν αγνοείται. Σύμφωνα με το έγγραφο του πλειστηριασμού από τις 48 οικογένειες που κατοικούσαν στην περιοχή το 1894, οι μεν 37 ήταν «Πεστιανίτες», οι δε υπόλοιπες 11 ήταν «Σχορετζανίτες, αι λεγόμεναι των Τζαμακέων».
Β. ΝΗΣΙΣΤΑ (Κεντρικό)
Στο προηγούμενο δημοσίευμα αναφερθήκαμε σε μια έρευνα και καταγραφή των αποφάσεων του Πρωτοδικείου Άρτας μετά την υπαγωγή της πόλης και της ανατολικής όχθης στο ελληνικό κράτος το 1881 (ερευνήτριες: Κατ. Πατσαλιά και Λόλα Τερζοπούλου) Πρόκειται για ιστορικές αποφάσεις που αναφέρονταν κυρίως στο λεγόμενο αγροτικό ζήτημα που δημιούργησαν και σχετική νομολογία.
Περιγραφή της Νησίστας
Μια από αυτές, η αρ. 132/1884, αναφέρεται σε αγωγή του Νετζίμπεη τσιφλικά της Νησίστας κατά «Ζαχ. Γιώτη και λοιπών κατοίκων του χωριού Νησίστα». Ο Νετζίμπεης αναφέρει στην αγωγή του ότι ήταν κύριος του χωριού Νησίστα, το οποίο χωριζόταν από τον Άραχθο σε δύο περίπου ίσα κομμάτια, και μετά το 1881 το ένα είχε παραμείνει στο οθωμανικό έδαφος, το δε άλλο είχε περιέλθει στο ελληνικό. Το δεύτερο επί του ελληνικού εδάφους στην αριστερή όχθη του Άραχθου, της αναφέρεται στην απόφαση, «κειμένει επί του δήμου Θεοδωρίας της επαρχίας Τζουμέρκων και οριοθετούμενο ΒΑ με γαίας και άγριο τόπο των χωρίων Χόσεψι και Μπούγα, ΑΜ με γαίας των χωρίων Πιστιανά και Μπούγα, ΜΔ με ποταμό Άραχθο και ΒΔ με γαίας χωρίων Ράμιας και ποταμόν Άραχθον, συνισταμένης δε από γαίας καλλιεργούμενας, καλλιεργήσιμους, βοσκής, δάση και όρη και περιλαμβάνουσα προσέτι 15 περίπου οικίας, ων τινες εχρησίμευον δι’ αποθήκευσιν καρπών του χωρίου, τινες δε της κατοικίαν των καλλιεργητών της, των πλειότερων εξ αυτών διαμενόντων σταθερώς εις τας εν τω χωρίω εν τω Τουρκικώ μείναντα οικήματα και καλύβας», αποτελεί την έκταση της μετέπειτα κοινότητας Νησίστα Π.Ε. και αργότερα Κεντρικόν.
Το αγροτικό ζήτημα στη Νησίστα
(Τραβώντας τα ζώα και με τα παιδιά παραμάσχαλα πέρασαν το ποτάμι και έκαναν κατάληψη!)
Την έκταση αυτή, αναφέρει η απόφαση, καλλιεργούσαν οι εναγόμενοι (Ζαχ. Γιώτης και λοιποί) μέχρι το 1881 πληρώνοντας μερίδιο (γεώμορο) 30% χωρίς ποτέ ως τότε να αμφισβητήσουν τα δικαιώματα του τσιφλικά. Όμως, το 1881, «ήτοι άμα τη καταλήψει της Ηπειρωτικής χώρας υπό των Ελληνικών στρατευμάτων λήγοντος του Ιουνίου του έτους τούτου και άμα τη υπό των εν τη πεδιάδι Άρτης αγροτών γενομένη εξεγέρσει κατά των ιδιοκτητών, οι αντίδικοι διαβάντες αθρόοι τον Άραχθον μετά των ζώων και οικογενειών των, εκ συστάσεως και από κοινού συμφέροντος κινούμενοι αποφασίσαντες προς αλλήλους αμοιβαίαν συνδρομήν όπως των αφαιρέσωσι την ιδιοκτησίαν του κατέλαβον παρανόμως άπασαν την ανωτέρω περιγραφομένην έκτασιν γης την αποτελούσαν καθα είρηται το έτερον ήμισυ εντεύθεν του Αράχθου του χωρίου του Νησίστα και πήξαντες εντός αυτής καλύβας ενεκατεστάθησαν εν αυτή παρακωλύοντες ούτων έργω την επ’ αυτής ελευθέραν της κυριότητός του ενάσκησιν, εξακολουθούντες δε έκτοτε μέχρι σήμερον να κατέχωσι κοινή ταύτην και αρνούμενοι την απόδοσιν του οφειλομένου επί των καρπών γαιωμόρου και εμποδίζοντες την υπό των μισθωτών του χρήσιν των εν αυτή βοσκών αποστέργουσι να τον γνωρίσωσιν ως κύριον αυτής προβάλλοντες αδικαιολογήτως ότι αυτοί εισί κύριοι μετά την μετά της Ελλάδος ένωσιν».
Κάποια συμπεράσματα
Η πράξη αυτής της κατάληψης ήταν η αρχή και η πλήρης εξαγορά έγινε αργότερα μετά το 1900. Η αγωγή πάντως απορρίφθηκε ως απαράδεκτη «ένεκα μη αρμοδιότητας του …… «ένεκα μη νομίμου κοινοποιήσεις» και «επειδή ο ενάγων καθίσταται υπόχρεος προς απόδειξιν των ισχυρισμών του». Όμως η απόφαση αυτή παρουσιάζει ενδιαφέρον ως εξής. Η έκταση που αναφέρεται ταυτίζεται περίπου με τα όρια της πρώην κοινότητας και τώρα Δημοτικού Διαμερίσματος Κεντρικού (Νησίστα Π.Ε.). Η έκταση αυτή το 1881 είχε ελάχιστα σπίτια (κυρίως καλύβες ή αποθήκες) και ελάχιστους ή καθόλου μόνιμους κατοίκους. Οι οικισμοί με την έννοια που δίνουμε σήμερα δημιουργήθηκαν μετά την προσάρτηση κυρίως από την μετανάστευση των κατοίκων του απέναντι τμήματος του τσιφλικιού. Ένα άλλο συμπέρασμα είναι ότι η πράξη αυτή των κατοίκων ακολούθησε τότε την εξέγερση της πεδιάδας της Άρτας, προφανώς παρακινούμενη, η οποία προηγήθηκε κατά πολύ αυτής των θεσσαλών αγροτών που γνωρίζει όλη η Ελλάδα και κατέληξε στο Κιλελέρ.
ΤΟ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΚΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΤΗΣ ΝΗΣΙΣΤΑΣ
Σημαντικά στοιχεία για το ιδιοκτησιακό καθεστώς της Νησίστας αντλούμε από την έρευνα της Αναστ. Καρρά «Στοιχεία για την εξαγορά των χωριών Δίστρατο και Κεντρικό Άρτας», που παρουσιάζουμε στη συνέχεια.
Οι Ναζαίοι Κεφαλοχώρι
(Τα κεφαλοχώρια ή ελευθεροχώρια ήταν θεσμός επί τουρκοκρατίας με μεγάλη δύναμη).
Στην περιφέρεια της Νησίστας βρισκόταν το χωριό Ναζαίοι «…….κατοικούμενο ανέκαθεν από Νησιστιώτες και ήταν κεφαλοχώρι. Σ’ αυτό δεν είχε επεκταθεί από τη Νησίστα η προστασία του Μετκο -μπέη το 1825, γιατί το κατείχαν ως τιμάριο οι ισχυροί οπλαρχηγοί αδελφοί Ιωάννης και Δημήτριος Κοτελίδας. Μόνο μετά το 1839, όταν αυτοί εξώστηκαν από τους Τούρκους, έμεινε αναγνωρισμένο κεφαλοχώρι όπως πρώτα. Μετά την προσάρτηση της Άρτας στην Ελλάδα, το 1881, όσες οικογένειες είχαν απομείνει στη Νησίστα διάβηκαν τον Άραχθο κι εγκαταστάθηκαν στην περιφέρεια των Ναζαίων και συνοικίστηκαν με τους διασκορπισμένους στην πεδιάδα της Άρτας, αποτελώντας δικό τους χωριό, που ονομάστηκε «Νέα Νησίστα»…»(Βακατσάς, 2001))
Ο Σερ. Ξενόπουλος στο βιβλίο του «Δοκίμιον Ιστορικόν περί Άρτης &Πρεβέζης» (1884) αναφέρεται στην έκταση του σημερινού Κεντρικού και επιβεβαιώνει τα παραπάνω ως εξής: «ΚΑ΄) Νισήστα Νέα, χωρίον οικούμενον υπό οικογενειών 120, εκκλησιαζομένων εν τω ναώ του αγίου Νικολάου και ευλογουμένων υπό 3 ιερέων. αυτόθι υπάρχουσι και δύο ηρειπωμένα παρεκκλήσια της αγ. Τριάδος και του αγ. Γεωργίου. Το χωρίον τούτο κείται προς ανατολάς του παλαιού επί λόφου και διαχωρίζεται υπό του ποταμού Ινάχου, όπου υπήρχε ποτε Παλαιοχώριον, Ναζαίοι καλούμενον, ως εκ των ερειπίων οικιών δηλούται. Εις την νέαν ταύτην Νισήσταν μετηνάστευσαν αι ανωτέρω οικογένειαι άμα τη καταλήψει του Ηπειρωτικού θέματος υπό του Ελληνικού Στρατού, εν έτει 1881, αποφεύγουσαι την πολυετή τυραννικήν Τουρκοκρατείαν και τους άλλως τυραννικωτέρους ιδιοκτήτας, ή μάλλον ειπείν άρπαγας Ιωαννίτας Οθωμανούς», (Βυζάντιος, 1884).
Νησίστα (Φιλιππιάδας) και Νησίστα (Θεοδωριάνων)
Σύμφωνα με το ιστορικό του αγροκτήματος Νησίστας –Φιλιππιάδος που αναγράφεται στην έκθεση του Γραφείου Εποικισμού Άρτης (1926), «το αγρόκτημα Νησίστα ήτο άλλοτε συνηνωμένον μετά του αγροκτήματος Νησίστης Θεοδωριάνων και κατά το έτος 1881 οπότε τα σύνορα Ελλάδος και Τουρκίας ετέθησαν εις τον ποταμόν Άραχθον, οι κάτοικοι ηναγκάσθησαν να χωρισθούν εις δύο και έκτοτε παρέμειναν ούτω, αποτελούντες ιδίαν κοινότητα έκαστος Συνοικισμός. Η μεν προς την Παλαιάν Ελλάδα, ονομάσθη Παλαιά Νησίστα (Θεοδωριάνων), η δε προς την Νέαν Ελλάδα, Νέα Νησίστα (Φιλιππιάδος)[………..]Αρχικά ιδιοκτήτης του αγροκτήματος εφέρετο ο Οθωμανός Σεφκέ Νετζίπ Βέης, εις τον οποίον οι καλλιεργηταί έδιδον κατ’ αποκοπήν, έναντι του φόρου τον οποίον επλήρωνε ο ιδιοκτήτης εις το δημόσιον. Συν τω χρόνω τοις επέβαλε να πληρώνουν διά της βίας 10% εις είδος. Αλλά πάλιν δεν του έφθανον και κατά το έτος 1877 ηύξησε το ποσόν τούτο, από 10% εις 30%, όπερ επλήρωνον ως είδους γεωμόρου…..»(ΓΑΚ, Κ.Υ.).Όταν οι κάτοικοι της Νησίστας την εγκατέλειψαν, ο Νετζήπ ήγειρε αξιώσεις και επί της Νέας Νησίστας και το 1884 (2 Ιουνίου) υπέβαλε αγωγή στο πρωτοδικείο Άρτας περί κυριότητας, την οποία όμως εγκατέλειψε (Βακατσάς, 2001).
Η συνέχεια της διεκδίκησης Νησίστας και Πιστιανών Μερικά χρόνια αργότερα και συγκεκριμένα στις 13 Απριλίου 1890, φθάνει στο Υπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδας μια επιστολή, γραμμένη στα Γαλλικά, σύμφωνα με την οποία ο Μουσταφά Ρεσίδ Εφένδης διεκδικούσε την ιδιοκτησία του χωριού Πιστιανά. Από την αλληλογραφία ανάμεσα στην Πρεσβεία με τα διάφορα υπουργεία, τον Νομάρχη Άρτας και τους λοιπούς αποδέκτες ξεχωρίσαμε δύο έγγραφα. Το πρώτο έγγραφο με αριθ. 498/1ηΑυγούστου 1890 του Δήμαρχου Θεοδωρίας, απευθύνεται προς τον Νομάρχη Άρτης. Ο Δήμαρχος δίνει ένα συνοπτικό ιστορικό της κατάστασης όπως αυτή διαμορφώθηκε σχετικά με τα χωριά Πιστιανά και Νησίστα Π.Ε..
Το δεύτερο έγγραφο, με ημερομηνία 7 Αυγούστου 1890, αφορά την απάντηση του Προέδρου Πρωτοδικών Άρτης σχετικά με το θέμα, στο οποίο αναφέρεται στην ήδη προαναφερθείσα αγωγή 132 του 1884 του Νατζίμπεη, καθώς και στην αγωγή 98 του Μουσταφά Αγά Μαλιόκου, την οποία, παρά την έρευνά μας στα αρχεία του Πρωτοδικείου στα Γ.Α.Κ. Άρτης, δεν μπορέσαμε να εντοπίσουμε :
Προς τον Νομάρχην Άρτης
Απαντώντας εις το υπ’ αριθ. 3144 έγγραφόν σας, πληροφορούμεν υμάς ότι επί μεν της αγωγής του Νατζίμπεη Μετκόμπεη κατά των καλλιεργητών του χωρίου Νησίστα εξεδόθη η υπ’ αριθ 132 του 1884 απόφασις του ου προιστάμεθα Δικαστηρίου, υποχρεώσασα τούτον εις απόδειξιν της παθητικής νομιμοποιήσεως του εναγομένου, επί δε της αγωγής του Μουσταφά αγά Μαλιόκου κατά των καλλιεργητών του χωρίου Πιστιανά, εξεδόθη η υπ’ αριθ. 98 απόφασις του αυτού Δικαστηρίου, διατάξασα τας αυτάς αποδείξεις.
Στη μνήμη του Ανδρέα Αντωνίου και του Γιώργου Καλλιμογιάννη.
Γράφοντας αυτό το σημείωμα έμαθα για την απώλεια των φίλων μου από το Κεντρικό Ανδρέα και Γιώργου. Το αφιερώνω στη μνήμη τους.
Ο Ανδρέας Αντωνίου από την νεότερη γενιά των τεχνιτών που έβγαζαν μόνο τα χωριά μας, στους οποίους μετά το 1960 στηρίχθηκε η ανοικοδόμηση της Ελλάδας. Ικανοί τεχνίτες, έπιανε το χέρι τους, διάβαζαν και εφάρμοζαν σχέδια, διόρθωναν και τους μηχανικούς. Με λίγα γράμματα, πολλή τεχνική αντίληψη και περισσότερο μεράκι. Εκτίμησα την ικανότητα και την συνέπεια του Ανδρέα όταν μαζί με τα αδέρφια του ανέλαβε τα γραφεία μας στην Αθήνα. Καλός φίλος αγαπητός σε όλους, βρισκόμαστε κάθε καλοκαίρι στην πλατεία Αγ. Παρασκευής, με κυνηγούσε να με κεράσει.
Με τον Γιώργο Καλλιμογιάννη γνωριστήκαμε στα γυμνασιακά μας χρόνια. Τα γυμνασιόπαιδα από τα χωριά μας, νοίκιαζαν στο Πετροβούνι και έκαναν παρέα οι μεγαλύτεροι (Γ. Καλλιμογιάννης, Κώστας Μπαρτζώκας, Γιώργος Μπαρτζώκας, Ανδ. Μάρης) κοντά και μεις οι νεότεροι (Χρ. Ντάλας, Γιάννης Σφήκας, Τέλης Μπαρτζώκας). Ήταν δυναμικός και λίγο φωνακλάς, έπαιζε καλό ποδόσφαιρο, είχε σωματικά και αθλητικά προσόντα. Τα προσόντα αυτά φαίνεται να αξιοποίησε η εγγονή του και εγγονή του Ανδρέα, Βασιλική Καλλιμογιάννη πρωταθλήτρια Ελλάδας στον στίβο.
Τον ξαναβρήκα σε μια από τις «Κουλούρες» στο Τραπεζάκι, ίδιος όπως στο γυμνάσιο, ψηλός, λεπτός με ένα πλατύ χαμόγελο.
Χρήστος Ντάλας
        |
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου